२०२० भदौ १ गते मुलुकी ऐनमा संशोधन गरी मुलुकका सम्पूर्ण जातजातिका हकमा समान सजाय हुनुपर्ने कानूनी व्यवस्था गरियो। कानूनी अड्चन हटेपछि २०२० माघ १५ गते राति दुर्गानन्द झालाई मृत्युदण्ड दिइयो।

घट्दो प्रजननदर र बढ्दो ज्येष्ठ जनसंख्याको कारण अबको २०–२५ वर्षमा श्रमशक्ति घट्ने र निवृत्त जीवन एवं ज्येष्ठ नागरिकको स्वास्थ्य तथा सामाजिक व्यवस्थापनको खर्च बढ्दै जानेछ।

द्वन्द्वले शिक्षा ढालेन। समुदायले विद्यालय जोगाए। माओवादी आन्दोलन हिंसात्मक थियो, तर त्यसले महिला र सीमान्तकृत समुदायलाई पढाइबाट बाहिर राखेन। विडम्बना र विरोधाभास नै यही हो।

पेशेवर अपराधीले गर्ने हत्याहिंसा त छँदै थियो, यहाँ उल्लेख्य संख्यामा रहेका राजपुत, भूमिहार, ब्राह्मणहरूको ‘दबंगई’ पनि उस्तै। फरक के भने, पेशेवर अपराधी कट्टा प्रयोग गर्थे, जमिनदारहरू लाइसेन्सी राइफल।

नेपाल, भारत, वंगलादेश र पाकिस्तानलगायत देशमा सामाजिक सञ्जालमा लाइक फार्मिङ रोजगारीको एउटा हिस्सा बनिसकेको छ। हजारौँ डिभाइस प्रयोग गरी एक साथ लाइक बढाइदिने र त्यसबापत शुल्क लिने धन्दा चलेको छ।

चेतनाका लागि आवश्यक पर्ने व्यक्तिनिष्ठ अनुभूति, स्थिर सूचना–प्रशोधन संरचना, उन्नत सिकाइ क्षमता र स्नायु प्रणाली बोटबिरुवामा भएको यथेष्ट प्रमाण आजसम्म भेटिएका छैनन्।

हाम्रो सामुदायिक स्वास्थ्य बीमा कार्यक्रम सफल बनाउने हो भने केही कर्मचारी परिवर्तन गर्दैमा अथवा केही रकम बिमा कार्यक्रमलाई उपलब्ध गराउँदैमा पुग्दैन।

ट्रम्पका शुभचिन्तकले अपेक्षा गरेझैँ उनको ‘मास डिपोर्टेसन’को नीति नै अलोकप्रिय छ भने ज्यादा ट्याक्सका कारण मूल्यवृद्धि आकासिँदो छ र रोजगारी उनको अपेक्षा विपरीत घटिरहेको छ।

दशकयता मधेशले आफूलाई राजनीतिको केन्द्रमा प्रोजेक्ट गर्दै आए पनि नेपाली राजनीतिको केन्द्रमा भने झापा र डडेलधुरा रहन पुग्यो। यद्यपि, मधेशले राजनीतिको केन्द्रमा आफ्नै मियो खोजिरहेको थियो।

‘सामाजिक सञ्जालमा आउने कन्टेन्टका कारण मानिस अनावश्यक सतही बहसमा सहभागी हुँदै थकित बनेको छ। जब मानिसमा स्फूर्ति र चुस्तता रहँदैन, तब सोच्ने, बहस गर्ने र सिर्जनशील काम गर्ने क्षमता पनि कमजोर बन्छ।’

देश र समाज बदल्छु भनेर राजनीतिमा लागेकाहरूले नै भाषिक र सामुदायिक संवेदनशीलता नदेखाउनु लाजमर्दो हो। अझ, युगौँदेखि उत्पीडनमा परेका समुदायप्रति त्यस्तो टिप्पणी गर्नु झनै बढी असंवेदनशिल हुनु हो।

दुई विद्रोहीहरूको जम्काभेट भम्बेको घरमा हुने माहोल सिर्जना गरियो। सोही क्रममा आफूलाई भम्बेले ‘तँ’ भनी सम्बोधन गरेको प्रतिशोध भीमेले लिइएको देखिन्छ।

मधेशमा ३२ वटा प्रतिनिधिसभाको सिट छ भने ३३ लाखको हाराहारी समानुपातिक मत रहेको कारण पनि चुनावका बेला दल/नेतालाई मधेस प्यारो लाग्नु स्वाभाविक हो।

खासगरी सन् २०११ पछि अमेरिकी अर्थतन्त्र कमजोर र चिनियाँ अर्थतन्त्र बलियो बन्दै गयो। रुस पनि तङ्ग्रिएपछि बहु ध्रुवीयतातिर संसार अघि बढ्यो।

प्रशान्तकै प्रकाशमा विमल गुरुङ नेतृत्वको गोर्खा जनमुक्ति मोर्चा पार्टीको उदय भयो। उनको गीति यात्राको बेला पहाडमा नेताहरूले आफ्नो राजनीतिक यात्रा पनि आरम्भ गरे।

डा. संगीता रायमाझी भन्छिन्– जेन–जीको आवाज साइड लगाउने काम भइरहेको छ, पद्धति र सुशासनको आवाजलाई पन्छाइँदै छ। यो अत्यासलाग्दो पक्ष हो।

भृकुटीमण्डपमा गगनहरूले बालेको विद्रोहको ‘फ्ल्यासलाइट’ जिउँदा राजनीतिक कार्यकर्ताका लागि प्रेरणा हो। गणतन्त्रको हुँकार गर्ने केटाले गणतन्त्रप्रतिको जिम्मेवारी बहन गरेको छ।

देउवा हुन् या ‘सातभाइ’ वा शेखर हुन् या अन्य कोही, कांग्रेसका दाइहरूको मजबुन एउटै हो, ‘अझै नेतृत्वमा हाम्रो रोलक्रम आएको छैन, गगन अहिल्यै कसरी सभापति बन्न सक्छ?’

चार वर्षअघि चयन भएका महाधिवेशन प्रतिनिधिहरूले भदौ २५ गतेभन्दा पछिको नेपालको अवस्था, युवा भावना र चाहनालाई प्रतिनिधित्व गर्न सक्छन्?

इमर्जेन्सीपछि प्रतिपक्षमा पुग्दा इन्दिरा गान्धीलाई कारबाही गर्न खोज्ने सरकारविरुद्ध प्रदर्शनहरूमा सहभागी भई ममता ‘नोटिस’ मा परेकी थिइन्। राजाले सत्ता हातमा लिएपछि भएको आन्दोलनमा गगन चम्किए।