‘पहिला दुर्गन्धबाट देशलाई निकाल्नु छ। सुशासनका लागि काम गर्नुछ। हामी यो देशलाई नै भ्रष्टाचारमुक्त र पारदर्शी बनाउन चाहन्छौँ, त्यसका लागि हर्क साम्पाङ नेतृत्वको श्रम संस्कृति पार्टी योग्य देखिएको छ।’

निर्वाचनमा प्रत्येक मतदान स्थलमा ‘ट्याकटाइल ब्यालेट टेम्प्लेट’ र सम्भव छ भने विद्युतीय भोटिङ मेसिनको व्यवस्था गरी दृष्टिविहीन मतदाताको गोपनीयता र स्वतन्त्रता सुनिश्चित गरिनुपर्छ।

“नेपाली जाति, समृद्धिको साथी’ भन्ने अभियानमार्फत तेस्रो देश गएका जो कोही नेपाली जातिले नेपालमा लगानीमैत्री अवसर पाउनुपर्छ।”

सिंहदरबार, सर्वोच्च अदालत, संसद् भवन र अन्य संरचना जलाउन उक्साउने र जलाउन स्वयं जाने ‘धनी’पात्र नायकका रूपमा चित्रित भए। उनै पात्र पछ्याउँदै पछि लागेका केही ‘निम्छरा’का हातमा भने हतकडी लागे।

देशमा कृषिका लागि पूर्वाधारको अभाव र खाद्यान्नको आयातको आकार यस्तै रहने हो भने २०९० साल सम्म नेपाल प्रतिवर्ष ५ खर्ब रुपैयाँभन्दा बढीको परिमाणमा कृषिजन्य वस्तु आयात गर्ने अवस्थामा पुग्नेछ।

‘म काठमाडौँ क्षेत्र नं. ५ को मतादाता भइरहँदा जवाफदेहिता पाइनँ। मेरा अभिभावकले जुन दुःख भोगे, मैले पनि त्यही भोगिरहेकी छु र मेरो ७ वर्षको बच्चाले पनि त्यही भोगिरहेको छ।’

प्रजातन्त्र, लोकतन्त्र, नैतिकता र सामाजिक मर्यादाभित्र बसेका नेताहरूले मात्रै यो परिवर्तन व्यवस्थापन गर्न सक्छन्। निरकुंश र सर्वसत्तावादीले यस्तो सिर्जनशील तथा प्रगतिशील सामाजिक चेतना बुझेका हुँदैनन्।

प्रत्यक्ष होस् या मिश्रित निर्वाचन प्रणाली, २०४६ सालपछि गणतन्त्रसम्म आइपुग्दा एकल बहुमत र झन्डै दुई तिहाइका सरकारहरू नबनेका होइनन्, तर कुनै पनि सरकार पाँच वर्ष टिकेनन्।

उद्योगहरू न्यून क्षमतामा सञ्चालन हुँदा उत्पादन लागत बढ्ने भएकाले बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्ने क्षमता र रोजगारी दुवै घट्छ। नेपालमा बेरोजगारी समस्याको मूल कारण यही हो।

वास्तवमा हिजोआज जनता भेट्न होइन, जनताका अघि देखिन चाहन्छन् नेता। जनता पनि भेट्न, बोल्न र सोध्न होइन हेर्न चाहन्छन्। केवल हेरिरहन।

अधिकाश नेताहरू पछिल्ला ३० वर्षयताका परीक्षामा लगातार फेल भएर पनि कक्षा चढाइएका विद्यार्थी मात्रै हुन्। ओली, देउवा वा दाहालहरू कक्षा टपर होइनन्, कक्षा चढुवा मात्रै हुन्।

सशर्त अनुदान व्यवहारमा नियम–पालन केन्द्रित भएको छ, नतिजा सुधार केन्द्रित होइन। कतिपय विद्यालयमा छात्रा भर्नाको समस्या नरहँदा पनि छात्रवृत्तिमा रकम खर्च भइरहेको छ, किनकि बजेटले त्यही आदेश दिएको छ।

प्रेमलाई फूल र चकलेटको भाषामा मात्र बुझ्दा हामीले प्रेमको आधा भाग छुटाउँछौँ। प्रेम भनेको साथ दिनु पनि हो। काम बाँड्नु पनि हो। भ्यालेन्टाइन डेले प्रेमलाई कम नगरोस्। फराकिलो बनाओस्।

प्रेमको विषयमा लेखिएको यो उपन्यास वियोगान्त भएता पनि पाठकले सुखद र सहज रूपमा स्वीकार गर्ने खालको छ। अध्याय नौमा लेखिएको गोत्र र गणबारे ज्ञान गहन किसिमको छ।

मधेशका धेरै जिल्लामा दलित बालबालिकामा पुड्केपनको दर ४० प्रतिशतभन्दा माथि छ, जुन राष्ट्रिय औसत र पहाडी दलित बालबालिकाभन्दा पनि खराब अवस्था हो।

‘जटिल प्रश्नमा प्रवेश गर्दा मान्छे रिसाउन सक्छन्। मान्छे खुशी भएनन् भने भोट हाल्दैनन्। तिनले भोट नहाले सत्तामा जान सकिँदैन। त्यसो भएपछि अप्ठ्यारा प्रश्नमा प्रवेश नै नगर्ने?’

‘सरकारले सबैलाई बीमा गर्दिन्छ भन्नु पपुलिस्ट हुनु हो। बीमाको भिजनअनुसार चलेको भए पपुलिस्ट हुँदैनथ्यो। बीमा जे सोचेर ल्याइएको थियो, त्यसरी नचलाएकाले सरकारलाई बोझ मात्र भयो।’

अहिले नदेखिएका वा लुकाइएका गलत व्यवहार कुनै न कुनै दिन सार्वजनिक हुने भएकोले विशेषतः नेता बन्न चाहनेका लागि  नैतिक सतर्कता, पारदर्शिता र आत्म अनुशासन अत्यावश्यक गुण हुन्।

आफू विरुद्धका मुद्दा प्रतिशोधको उपज भएको भन्दै न्यायका निम्ति जनता समक्ष आएको दाबी गरिरहेका छन् रवि। बालेन र उनीसँगै रास्वपामा समाहित भएका उम्मेदवारहरू भने रविविरुद्धका मुद्दामा मौन प्राय: छन्।

प्रधानमन्त्री बन्न कस्सिएर चुनावी अभियानमा निस्किएका बालेनले नेपाल भाषामा लिएको शपथ र मैथिली भाषामा गरेको भाषण साँच्चिकै जनताको आवाज हो या संघियता, विविधता र संरचनागत विभेदको भद्दा मजाक?