‘हात्ती प्रभावित क्षेत्रका कृषकले बाली भित्र्याउन नसकेको र भनिएअनुसार क्षतिपूर्ति पनि नपाइरहेको यथास्थिति भुल्न मिल्दैन। यहाँका समस्या हलसँगै नयाँ पद्धति र प्रविधिमा फेन्सिङ–अपडेटको काममा ध्यान दिनेछु।’

दिल्ली सम्झौताको विरोध गर्ने डा. के आइसिंह भारतीय सैनिकको सहयोगमा पक्राउ परे। विद्रोही भीमदत्त भारतीय सेनाद्वारा मारिए। मन्त्रीपरिषद् बैठकमा भारतका राजदूत बस्ने परम्परा त्रिभुवनकै पालामा बस्यो।

‘जेनजी आन्दोलनले उठाएका मुद्दा नयाँ पार्टीले मात्रै सम्बोधन गर्नेछन् भन्ने भ्रममा पर्नुभएन। नयाँ पार्टी त धेरै छन्, देश बनाउने खाका र स्वरूप नयाँ हुनुपर्यो नि। त्यो कोसँग छ हेर्न जरुरी छ।’

फागुन २१ को चुनावको मुद्दा दलको विचारधारा, उम्मेदवारको क्षमता, स्पष्ट अजेन्डा र नीति बन्न सकेको छैन। त्यस कारण यो चुनावमा धेरैजसो भावनात्मक मुद्दा र नारा उठाइएका छन्।

‘पहिला दुर्गन्धबाट देशलाई निकाल्नु छ। सुशासनका लागि काम गर्नुछ। हामी यो देशलाई नै भ्रष्टाचारमुक्त र पारदर्शी बनाउन चाहन्छौँ, त्यसका लागि हर्क साम्पाङ नेतृत्वको श्रम संस्कृति पार्टी योग्य देखिएको छ।’

निर्वाचनमा प्रत्येक मतदान स्थलमा ‘ट्याकटाइल ब्यालेट टेम्प्लेट’ र सम्भव छ भने विद्युतीय भोटिङ मेसिनको व्यवस्था गरी दृष्टिविहीन मतदाताको गोपनीयता र स्वतन्त्रता सुनिश्चित गरिनुपर्छ।

“नेपाली जाति, समृद्धिको साथी’ भन्ने अभियानमार्फत तेस्रो देश गएका जो कोही नेपाली जातिले नेपालमा लगानीमैत्री अवसर पाउनुपर्छ।”

सिंहदरबार, सर्वोच्च अदालत, संसद् भवन र अन्य संरचना जलाउन उक्साउने र जलाउन स्वयं जाने ‘धनी’पात्र नायकका रूपमा चित्रित भए। उनै पात्र पछ्याउँदै पछि लागेका केही ‘निम्छरा’का हातमा भने हतकडी लागे।

देशमा कृषिका लागि पूर्वाधारको अभाव र खाद्यान्नको आयातको आकार यस्तै रहने हो भने २०९० साल सम्म नेपाल प्रतिवर्ष ५ खर्ब रुपैयाँभन्दा बढीको परिमाणमा कृषिजन्य वस्तु आयात गर्ने अवस्थामा पुग्नेछ।

‘म काठमाडौँ क्षेत्र नं. ५ को मतादाता भइरहँदा जवाफदेहिता पाइनँ। मेरा अभिभावकले जुन दुःख भोगे, मैले पनि त्यही भोगिरहेकी छु र मेरो ७ वर्षको बच्चाले पनि त्यही भोगिरहेको छ।’

प्रजातन्त्र, लोकतन्त्र, नैतिकता र सामाजिक मर्यादाभित्र बसेका नेताहरूले मात्रै यो परिवर्तन व्यवस्थापन गर्न सक्छन्। निरकुंश र सर्वसत्तावादीले यस्तो सिर्जनशील तथा प्रगतिशील सामाजिक चेतना बुझेका हुँदैनन्।

प्रत्यक्ष होस् या मिश्रित निर्वाचन प्रणाली, २०४६ सालपछि गणतन्त्रसम्म आइपुग्दा एकल बहुमत र झन्डै दुई तिहाइका सरकारहरू नबनेका होइनन्, तर कुनै पनि सरकार पाँच वर्ष टिकेनन्।

उद्योगहरू न्यून क्षमतामा सञ्चालन हुँदा उत्पादन लागत बढ्ने भएकाले बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्ने क्षमता र रोजगारी दुवै घट्छ। नेपालमा बेरोजगारी समस्याको मूल कारण यही हो।

वास्तवमा हिजोआज जनता भेट्न होइन, जनताका अघि देखिन चाहन्छन् नेता। जनता पनि भेट्न, बोल्न र सोध्न होइन हेर्न चाहन्छन्। केवल हेरिरहन।

अधिकाश नेताहरू पछिल्ला ३० वर्षयताका परीक्षामा लगातार फेल भएर पनि कक्षा चढाइएका विद्यार्थी मात्रै हुन्। ओली, देउवा वा दाहालहरू कक्षा टपर होइनन्, कक्षा चढुवा मात्रै हुन्।

सशर्त अनुदान व्यवहारमा नियम–पालन केन्द्रित भएको छ, नतिजा सुधार केन्द्रित होइन। कतिपय विद्यालयमा छात्रा भर्नाको समस्या नरहँदा पनि छात्रवृत्तिमा रकम खर्च भइरहेको छ, किनकि बजेटले त्यही आदेश दिएको छ।

प्रेमलाई फूल र चकलेटको भाषामा मात्र बुझ्दा हामीले प्रेमको आधा भाग छुटाउँछौँ। प्रेम भनेको साथ दिनु पनि हो। काम बाँड्नु पनि हो। भ्यालेन्टाइन डेले प्रेमलाई कम नगरोस्। फराकिलो बनाओस्।

प्रेमको विषयमा लेखिएको यो उपन्यास वियोगान्त भएता पनि पाठकले सुखद र सहज रूपमा स्वीकार गर्ने खालको छ। अध्याय नौमा लेखिएको गोत्र र गणबारे ज्ञान गहन किसिमको छ।

मधेशका धेरै जिल्लामा दलित बालबालिकामा पुड्केपनको दर ४० प्रतिशतभन्दा माथि छ, जुन राष्ट्रिय औसत र पहाडी दलित बालबालिकाभन्दा पनि खराब अवस्था हो।

‘जटिल प्रश्नमा प्रवेश गर्दा मान्छे रिसाउन सक्छन्। मान्छे खुशी भएनन् भने भोट हाल्दैनन्। तिनले भोट नहाले सत्तामा जान सकिँदैन। त्यसो भएपछि अप्ठ्यारा प्रश्नमा प्रवेश नै नगर्ने?’