‘अहिलेको अवस्थामा एकीकृत योजना बनाउने विषय राजनीतिक पार्टी वा उम्मेदवारहरूबाट भएको पाउँदिन। उनीहरू पुरानो संगठनको कुरा गर्ने, अरूको चरित्रहत्या गर्ने र अनर्गल कुराकानी गर्ने परिपाटीमा छन्।’

वर्षमा कम्तीमा पनि तीनदेखि चार वटा दुर्घटना शवयात्राका क्रममा र सरदर हरेक महिना एउटा एम्बुलेन्स दुर्घटनाको खबर सञ्चार माध्यममा पाइन्छ। शवयात्राकै क्रममा शव बन्नुपर्ने विडम्बना ठूलो त्रासदी हो।

हात्तीले कुनै पनि घटना लामो समयसम्म स्मरण गर्न सक्छन्। मानिसको रूप र आवाज पनि चिन्न सक्छन्। हात्तीलाई नराम्ररी दुःख दियो भने, उसले जोकसैलाई ‘ब्ल्याक लिस्ट’मा राख्नसक्छ।

कसले सुराकी गर्‍यो कुन्नि? प्रहरीले मेरो कोठा छापा मार्‍यो। म गिरफ्तार भएँ। मलाई शिक्षण पेसाबाट निलम्बन गरियो। भोजपुर कारागारमा थुनिएँ। म थुनिए पनि आस्था भने झनै जाग्दै थियो।

वायु प्रदूषण, कुपोषण तथा चुरोट र सुर्ती सेवनजस्ता रोगव्याधि तथा मृत्युको अधिकतम हिस्साका जोखिम तत्त्व कसरी नियन्त्रण र निराकरण गर्ने भन्ने विषय सबल स्वास्थ्य प्रणाली निर्माणको पहिलो कदम हुनुपर्छ।

जंगलमा फिरन्ते भएर बस्नुभन्दा आफ्नै झुपडीको आँगनमा बीउ रोपेर त्यसलाई संरक्षण गर्नु सुरक्षित हुन्छ भन्ने यही स्त्री–चेतना नै वास्तवमा कृषिको शुरूआती विन्दु थियो।

राजा प्रताप मल्ल अत्यन्तै कामुक थिए। वंशावलीहरूमा उनका तीन सय रानी भएका उल्लेख छ।

बालेनको क्रेजले रास्वपालाई मधेशमा नयाँ उचाइ दिन सक्छ, तर त्यो क्रेज मतमा रूपान्तरण हुन्छ कि हुँदैन, अन्ततः निर्वाचनपछिको अंकगणितले मात्र प्रमाणित गर्नेछ।

एमालेमा ओलीविरुद्ध हस्तान्तरण र पुस्तान्तरणको माग जारी थियो र छ। यद्यपि, सोही विषयलाई लिएर ‘निष्कासन’ तहसम्मको कारबाही चुनाव अगावै भने टरेको छ। पछि कारबाहीको दण्ड के होला, त्यो हेर्दै जानुपर्नेछ।

बालनेप्रति मतदातामा अत्यधिक मोह देखिन्छ। उनले भनेजस्तो नतिजा दिन उनी प्रधानमन्त्री बने भने पनि कम्तीमा यो कार्यकालले मात्रै पुग्ने छैन।

यो हदको बेपरवाह, मनलाग्दी वा थेत्तरो तिथि त्यस बेलादेखि अहिलेसम्म यथावत् नै छ। यस्तो बेथितिको स्थितिमा अरबी भाषामा केही भन्नुपरेमा प्रचलित शब्दावली छ, खल्लीबल्ली।

अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्थामा बढ्दो हस्तक्षेपले सामरिक रूपमा कमजोर नेपालजस्ता मुलुकमाथि गम्भीर चुनौती थपिइरहँदा असंलग्न आन्दोलनजस्ता मञ्चलाई चलायमान र आफ्नै कूटनीति चुस्त पार्न ध्यान दिनुको विकल्प छैन।

देवी-देउताबाट डेटा र तेलमा सरेको विश्व राजनीतिको आजको मेनिफेस्टोमा एक मात्र मूल मुद्दा युद्ध हो। अरू सबै मुद्दा पाद टिप्पणीमा पददलित भएका छन्।

‘पछिल्लो १०–१५ वर्षमा देउवा, ओली र प्रचण्डमा के राजनीतिक क्रियाशीलता पाइयो त? मैले त केही पनि पाएको छैन। उनीहरूबाट अब पनि अपेक्षा गर्नु हाम्रो मुर्ख्याइँ मात्रै हो।’

दूर शिक्षाको पद्धतिमा शिक्षकको व्याख्यानभन्दा पनि विद्यार्थीको आफ्नै मिहिनेत, स्वअध्ययन, सोच, आत्मचिन्तन (रिफ्लेक्सन) र जिज्ञासाले बढी महत्त्व राख्छ।

पार्टीको उच्च नेतृत्व कार्यकर्ताका लागि रोल मोडल भए भने सुधारको आधा काम त त्यसैले गर्छ। नेतृत्वलाई हेरेर पनि कार्यकर्ता सुध्रिन्छन्, रूपान्तरित हुन्छन्। र, अहिले त्यो अनुकूलता छ, जुन पहिले थिएन।

२०२० भदौ १ गते मुलुकी ऐनमा संशोधन गरी मुलुकका सम्पूर्ण जातजातिका हकमा समान सजाय हुनुपर्ने कानूनी व्यवस्था गरियो। कानूनी अड्चन हटेपछि २०२० माघ १५ गते राति दुर्गानन्द झालाई मृत्युदण्ड दिइयो।

घट्दो प्रजननदर र बढ्दो ज्येष्ठ जनसंख्याको कारण अबको २०–२५ वर्षमा श्रमशक्ति घट्ने र निवृत्त जीवन एवं ज्येष्ठ नागरिकको स्वास्थ्य तथा सामाजिक व्यवस्थापनको खर्च बढ्दै जानेछ।

द्वन्द्वले शिक्षा ढालेन। समुदायले विद्यालय जोगाए। माओवादी आन्दोलन हिंसात्मक थियो, तर त्यसले महिला र सीमान्तकृत समुदायलाई पढाइबाट बाहिर राखेन। विडम्बना र विरोधाभास नै यही हो।

पेशेवर अपराधीले गर्ने हत्याहिंसा त छँदै थियो, यहाँ उल्लेख्य संख्यामा रहेका राजपुत, भूमिहार, ब्राह्मणहरूको ‘दबंगई’ पनि उस्तै। फरक के भने, पेशेवर अपराधी कट्टा प्रयोग गर्थे, जमिनदारहरू लाइसेन्सी राइफल।