प्रजातन्त्र, लोकतन्त्र, नैतिकता र सामाजिक मर्यादाभित्र बसेका नेताहरूले मात्रै यो परिवर्तन व्यवस्थापन गर्न सक्छन्। निरकुंश र सर्वसत्तावादीले यस्तो सिर्जनशील तथा प्रगतिशील सामाजिक चेतना बुझेका हुँदैनन्।

प्रत्यक्ष होस् या मिश्रित निर्वाचन प्रणाली, २०४६ सालपछि गणतन्त्रसम्म आइपुग्दा एकल बहुमत र झन्डै दुई तिहाइका सरकारहरू नबनेका होइनन्, तर कुनै पनि सरकार पाँच वर्ष टिकेनन्।

उद्योगहरू न्यून क्षमतामा सञ्चालन हुँदा उत्पादन लागत बढ्ने भएकाले बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्ने क्षमता र रोजगारी दुवै घट्छ। नेपालमा बेरोजगारी समस्याको मूल कारण यही हो।

वास्तवमा हिजोआज जनता भेट्न होइन, जनताका अघि देखिन चाहन्छन् नेता। जनता पनि भेट्न, बोल्न र सोध्न होइन हेर्न चाहन्छन्। केवल हेरिरहन।

सशर्त अनुदान व्यवहारमा नियम–पालन केन्द्रित भएको छ, नतिजा सुधार केन्द्रित होइन। कतिपय विद्यालयमा छात्रा भर्नाको समस्या नरहँदा पनि छात्रवृत्तिमा रकम खर्च भइरहेको छ, किनकि बजेटले त्यही आदेश दिएको छ।

प्रेमलाई फूल र चकलेटको भाषामा मात्र बुझ्दा हामीले प्रेमको आधा भाग छुटाउँछौँ। प्रेम भनेको साथ दिनु पनि हो। काम बाँड्नु पनि हो। भ्यालेन्टाइन डेले प्रेमलाई कम नगरोस्। फराकिलो बनाओस्।

मधेशका धेरै जिल्लामा दलित बालबालिकामा पुड्केपनको दर ४० प्रतिशतभन्दा माथि छ, जुन राष्ट्रिय औसत र पहाडी दलित बालबालिकाभन्दा पनि खराब अवस्था हो।

अहिले नदेखिएका वा लुकाइएका गलत व्यवहार कुनै न कुनै दिन सार्वजनिक हुने भएकोले विशेषतः नेता बन्न चाहनेका लागि  नैतिक सतर्कता, पारदर्शिता र आत्म अनुशासन अत्यावश्यक गुण हुन्।

आफू विरुद्धका मुद्दा प्रतिशोधको उपज भएको भन्दै न्यायका निम्ति जनता समक्ष आएको दाबी गरिरहेका छन् रवि। बालेन र उनीसँगै रास्वपामा समाहित भएका उम्मेदवारहरू भने रविविरुद्धका मुद्दामा मौन प्राय: छन्।

प्रधानमन्त्री बन्न कस्सिएर चुनावी अभियानमा निस्किएका बालेनले नेपाल भाषामा लिएको शपथ र मैथिली भाषामा गरेको भाषण साँच्चिकै जनताको आवाज हो या संघियता, विविधता र संरचनागत विभेदको भद्दा मजाक?

वर्षमा कम्तीमा पनि तीनदेखि चार वटा दुर्घटना शवयात्राका क्रममा र सरदर हरेक महिना एउटा एम्बुलेन्स दुर्घटनाको खबर सञ्चार माध्यममा पाइन्छ। शवयात्राकै क्रममा शव बन्नुपर्ने विडम्बना ठूलो त्रासदी हो।

हात्तीले कुनै पनि घटना लामो समयसम्म स्मरण गर्न सक्छन्। मानिसको रूप र आवाज पनि चिन्न सक्छन्। हात्तीलाई नराम्ररी दुःख दियो भने, उसले जोकसैलाई ‘ब्ल्याक लिस्ट’मा राख्नसक्छ।

वायु प्रदूषण, कुपोषण तथा चुरोट र सुर्ती सेवनजस्ता रोगव्याधि तथा मृत्युको अधिकतम हिस्साका जोखिम तत्त्व कसरी नियन्त्रण र निराकरण गर्ने भन्ने विषय सबल स्वास्थ्य प्रणाली निर्माणको पहिलो कदम हुनुपर्छ।

जंगलमा फिरन्ते भएर बस्नुभन्दा आफ्नै झुपडीको आँगनमा बीउ रोपेर त्यसलाई संरक्षण गर्नु सुरक्षित हुन्छ भन्ने यही स्त्री–चेतना नै वास्तवमा कृषिको शुरूआती विन्दु थियो।

राजा प्रताप मल्ल अत्यन्तै कामुक थिए। वंशावलीहरूमा उनका तीन सय रानी भएका उल्लेख छ।

बालेनको क्रेजले रास्वपालाई मधेशमा नयाँ उचाइ दिन सक्छ, तर त्यो क्रेज मतमा रूपान्तरण हुन्छ कि हुँदैन, अन्ततः निर्वाचनपछिको अंकगणितले मात्र प्रमाणित गर्नेछ।

एमालेमा ओलीविरुद्ध हस्तान्तरण र पुस्तान्तरणको माग जारी थियो र छ। यद्यपि, सोही विषयलाई लिएर ‘निष्कासन’ तहसम्मको कारबाही चुनाव अगावै भने टरेको छ। पछि कारबाहीको दण्ड के होला, त्यो हेर्दै जानुपर्नेछ।

बालनेप्रति मतदातामा अत्यधिक मोह देखिन्छ। उनले भनेजस्तो नतिजा दिन उनी प्रधानमन्त्री बने भने पनि कम्तीमा यो कार्यकालले मात्रै पुग्ने छैन।

अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्थामा बढ्दो हस्तक्षेपले सामरिक रूपमा कमजोर नेपालजस्ता मुलुकमाथि गम्भीर चुनौती थपिइरहँदा असंलग्न आन्दोलनजस्ता मञ्चलाई चलायमान र आफ्नै कूटनीति चुस्त पार्न ध्यान दिनुको विकल्प छैन।

देवी-देउताबाट डेटा र तेलमा सरेको विश्व राजनीतिको आजको मेनिफेस्टोमा एक मात्र मूल मुद्दा युद्ध हो। अरू सबै मुद्दा पाद टिप्पणीमा पददलित भएका छन्।