पोखरेलीलाई झस्काइ रहने वैशाख २३ को सेतीको बाढी

गण्डकी– स्थानीय सेती नदीमा १४ वर्षअघि अर्थात् २०६९ वैशाख २३ गत शनिबार बिहान आएको विनाशकारी बाढी सम्झेर स्थानीय अहिले पनि त्रसित देखिन्छन्।

माछापुच्छ्रे र अन्नपूर्ण हिमश्रृंखलाबाट खसेको हिमपहिरो र साना हिमताल फुट्दा उत्पन्न भएको विपद्लाई मार्मिक र दर्दनाक घटनाका रूपमा पोखरेली जनताले लिने गरेका छन्।

सेती नदीमा आएको बेमौसमी बाढीको चर्तिकला र त्यसले पुर्‍याएको धनजनको क्षतिबाट प्रभावित जनतामा त्रासको अवस्था सिर्जना भएको हो। बिहानपख अचानक आएको सेती नदीको बाढीले क्षणभरमै मानव जीवनलाई तहसनहस बनाएको थियो। 

हिमाल र आसपासको क्षेत्रबाट झरेका विशाल तीन वटा ढुंगाले सेतीको खोचमा बाँध बनाएको र माथिल्लो भागबाट लगातार झरेको माटो, ढुंगा र गेग्रानले नदीमा अस्थायी बाँध बनायो, जसले त्यहीँ सानो तालको रूप लियो। अस्थायी प्रकृतिको तालमा पानी र माटो, बालुवा–ढुंगाको गेग्रान थपिँदै जाँदा भार थेग्न नसकी तल्लो तटीय क्षेत्रतर्फ फुटी क्षणभरमै ५८ जनाको ज्यान गएको थियो।

सेतीनदी किनारमा सामान्य जस्तै थियो। खारपानी र सार्दीखोलाका बासिन्दा आफ्नै दैनिकीमा व्यस्त थिए भने बाहिरबाट  गएकाहरूमध्ये केही स्थानीय तातोपानी कुण्डमा आनन्द लिइरहेका थिए भने कतिपय नदी किनारामा वनभोजमा रमाइरहेका थिए। यसैबीच त्यहाँ कसैले पनि कल्पना समेत गरेका थिएनन् केही मिनेटमै त्यही शान्त सेतीनदी मृत्युको भेल बनेर आउनेछ भनेर।

पीडादायी सो घटनालाई जीवन्त र स्मरणीय बनाउने उद्देश्यले बाढीमा ज्यान गुमाउनेको स्मृतिमा रेडियो अन्नपूर्णद्वारा गठित राहतकोषको आर्थिक सहयोग र सार्दीखोला पोखरा सम्पर्क समाजको व्यवस्थापनमा निर्मित सेतीबाढी स्मृति पार्कमा निर्माण गरिएको स्तम्भमा उल्लेख गरिएको छ। स्तम्भमा लेखिए अनुसार कूल ५८ जनाको ज्यान गएकामा तीन जना विदेशीसहित ३१ जना बेपत्ताको सूचीमा रहेका छन्।

तीन वटा ढुंगा बिस्तारै सँगसँगै बगेको कारण जति तल आयो त्यति बाढीले झन् उग्र रूप लिएको र उक्त ढुंगा मान्द्रो बेरेको चालमा बिस्तारै  बगेको माछापुच्छ्रे गाउँपालिका वडा नं ३ चिप्लेटी निवासी घटनाका प्रत्यक्षदर्शी रामजी भण्डारी बताउँछन्।

सोही स्थानमा व्यापार व्यवसाय गर्दै आएका भण्डारीले भने,“ घर नजिक सेती नदीको किनारस्थित खरको कटेज छाउँदै गर्नुभएको अवस्थामा बुबाले चिच्याउँदै बाढी आयो सबै जना भाग भन्नासाथ  भागेर  ज्यान जोगाउन सकिएको हो, नत्र अहिले १४औ स्मृति दिवस सम्पन्न भइसक्थ्यो।”

सेतीनदीको दायाँबायाँ दुवैतर्फ वितण्डा मच्चाउने तीन वटा ढुंगा यही नजिक चिप्लेटीमा थन्किएको देख्न सकिन्छ। “बाढी आउँदा जमिन नै भूकम्प गएजस्तो भएको थियो” भण्डारी सम्झन्छन्, “वास्तवमा ५८ जनाको ज्यानखाने त तीनै ढुंगा वा होइन थप अनुसन्धानको विषय बनेका छ।”

सेतीनदीभन्दा करिब २० मिटरमाथि रहेका ती तीन वटा ढुंगा बाढीपछि मात्र सो स्थानमा देखिएका हुन। जुन ढुंगा किनारामा लागेपछि सेतीनदीले पहिलेकै सामान्य रूप लिएको उनी बताउँछन्।

“उक्त स्थानमा देखिएका ती ढुंगा नयाँ हुन, बाढीभन्दा अघि थिएनन् बाढीसँगै आएका हुन्” उनले भने,“हामीले पुस्तौँदेखि घाँस काट्ने, गाई भैँसी चराउने, मकै– कोदो रोप्ने र भट्टमास छर्ने सो ठाउँमा अहिले पनि तीन वटै ढुंगासँगै रहेका छन्।”

 भण्डारी भन्छन्, “सेतीबाढीका बारेमा धेरै अनुसन्धान भए, सतर्कताको यन्त्र पनि जडान गरिए तर सेती नै थुन्ने र बाढीको प्रमुख भूमिका खेल्ने शान्त, तर इतिहास बोकेका तीन वटा ढुंगाका बारेमा कसैको पनि चासो र ध्यान पुगेको देखिँदैन। यदि ती ढुंगा उक्त स्थानमा नरोकिएको भए सेतीले थप उग्र रूप लिने र अझ बढी क्षति पुर्‍याउने थियो। ”

उक्त स्थानलाई पार्कका रूपमा विकास गर्दै बाढीमा ज्यान गुमाएकाहरूको तीनै ढुंगामा शालिक बनाउन सक्ने हो भने धार्मिक, सांस्कृतिक, र पुरातात्त्विक महत्वले आन्तरिक एवं बाह्य पर्यटन प्रवर्द्धनमा सहयोग पुग्ने माछापुच्छ्रे गाउँपालिका वडा नं. २ का वडाध्यक्षका गणेश आचार्यको भनाइ छ। उनले ती ढुंगाका बारेमा आफू जानकार नभए पनि पुरातात्त्विक महत्त्वको सो क्षेत्रको स्थलगत अध्ययन गरेर सम्भावनाका बारेमा आवश्यक पहलसहित पर्यटन प्रवर्द्धनमा अघि बढ्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गरे। 

यसअघि बाढीग्रस्त क्षेत्रसहित तातोपानी कुण्डलाई समेटेरे पर्यटन प्रवर्द्धन गर्ने लक्ष्यका साथ रु २२ लाखको गुरुयोजना निर्माण भए पनि सम्बन्धित निकायबाट बजेटको व्यवस्था हुन नसकेकोमा उनको दुखेसो थियो। 

माछापुच्छ्रे गाउँपालिका वडा नं. १ को सादल, कपुते, भराभरीलगायतका स्थान हुँदै सेती नदी थुनिएको स्थानसम्म पुग्नका लागि झन्डै २० देखि ३० किलोमिटरको दुरीमा पार गर्नुपर्ने उनी बताउँछन्। सेतीको बाढीले केवल मानवजीवन मात्र होइन, संरचना पनि तहसनहस बनायो। पुल, सडक, घर, खानेपानी र बिजुलीका संरचना क्षतिग्रस्त भए। पोखरा उपत्यकासम्म यसको असर देखिएको थियो।

प्रकृति संरक्षण कोष अन्नपूर्ण संरक्षण आयोजना (एक्याप) पोखराका प्रमुख डा रविन करियाका अनुसार सेतीमा आएको बेमौसमी बाढीले जनधनको क्षतिसहित पर्यटन प्रवर्द्धनमा समेत असर परेको बताउँदै माछापुच्छ्रेको वडा नं.१ मा रहेको तातोपानी कुण्डलाई थप व्यवस्थित गर्न लागिएको छ।

प्रकृतिको सुन्दरता जत्तिकै यसको शक्ति भयावह हुन सक्दछ भन्ने यथार्थ सेतीको यो बाढीले सधैँ सम्झाइरहने छ। बाढीले केवल संरचना मात्र होइन परिवारका आधारस्तम्भहरू पनि खोस्यो जसका कारण धेरैले आफन्त गुमाए भने कैयौँ बालबालिका अभिभावकविहीन हुन पुगे। सो घटनाको सम्झनामा यस क्षेत्रका स्थानीयको सहभागितामा विभिन्न कार्यक्रम हुँदै आएको छ।