इरान-अमेरिका सम्झौतामा तनावको कारण मानिएको धारा ५ के हो?

मध्यपूर्वमा युद्ध अन्त्य गर्न अमेरिका र इरानबीच सम्झौता भए पनि यो व्यावहारिक रूपमा लागू हुन सकेको छैन।

जुन १७ मा १४ बुँदे समझदारी पत्र (एमओयू)मा सहमति भएको थियो, जसले शत्रुतालाई रोकेको थियो। यद्यपि, पछिल्ला केही दिनहरूमा अमेरिका र इरानले होर्मुजको जलडमरूमा एकअर्का विरुद्ध आक्रमण शुरू गरेका छन्।

दुवै देशले एकअर्कालाई युद्धविराम उल्लंघन गरेको आरोप लगाएका छन्।

यद्यपि, एक अमेरिकी अधिकारीलाई उद्धृत गर्दै मिडिया रिपोर्टहरूका अनुसार, विगत केही दिनदेखि भएका आक्रमणहरूपछि अमेरिका र इरानले अब सैन्य कारबाही रोक्न सहमत भएका छन्।

एक अमेरिकी अधिकारीले बीबीसीको अमेरिकी सम्बद्ध संस्था सीबीएस न्यूजलाई बताएअनुसार अब जहाजहरू हर्मुजको जलडमरूमबाट बिना अवरोध यात्रा गर्न सक्षम हुनेछन्।

उनले युद्ध अन्त्य गर्ने उद्देश्यले दुई देशबीचको वार्ता पुनः शुरू हुने पनि बताए। यद्यपि, इरानले हर्मुजको जलडमरूमा आक्रमण रोक्न सहमत भएको रिपोर्टमा अहिलेसम्म आधिकारिक रूपमा टिप्पणी गरेको छैन।

१४ बुँदे समझदारीपत्रमा सबै मोर्चामा सैन्य कारबाही तत्काल र स्थायी रूपमा बन्द गर्ने प्रावधान समावेश छ। दुवै पक्षले एकअर्कालाई यो सम्झौता उल्लङ्घन गरेको आरोप लगाइरहेका छन्, जसमा धारा ५ पनि समावेश छ।

अमेरिका र इरानबीच हस्ताक्षर भएको १४ बुँदे समझदारीपत्रको बारेमा अमेरिकाले जानकारी दिएको थियो।

सम्झौतामा आगामी ६० दिनभित्र अन्तिम सम्झौतामा पुग्न दुवै पक्षले थप वार्ता गर्ने प्रतिबद्धता समावेश छ, र हर्मुज जलडमरू पुन: खोल्ने र इरानमाथि अमेरिकी प्रतिबन्धहरू हटाउने विषय पनि समावेश छ।

उल्लङ्घन भएको दाबी गरिएको धारा ५ मा भनिएको छ, "यस सम्झौतापत्रमा हस्ताक्षर भएपछि, इस्लामिक गणतन्त्र इरानले ६० दिनको अवधिको लागि व्यावसायिक जहाजहरूको सुरक्षित आवतजावत सुनिश्चित गर्न हरसम्भव प्रयास गर्नेछ। यस उद्देश्यका लागि कुनै शुल्क लाग्ने छैन। यो व्यवस्था फारसी खाडीबाट ओमानको खाडी र फिर्ता यात्रा गर्ने जहाजहरूमा मात्र लागू हुनेछ।"

"व्यावसायिक ढुवानी तुरुन्तै पुनः शुरू हुनेछ। इरानद्वारा रणनीतिक र सैन्य अवरोधहरू हटाउने र समुद्री खानीहरू हटाउने आवश्यकताको अधीनमा, यो सम्पूर्ण प्रणाली ३० दिन भित्र पुनर्स्थापित हुनेछ।"

"इस्लामिक गणतन्त्र इरानले होर्मुज जलडमरूको भविष्यको शासन र समुद्री सेवा ढाँचा निर्धारण गर्न ओमानको सल्तनतसँग वार्ता गर्नेछ।"

"यो मुद्दा फारसको खाडीमा रहेका अन्य तटीय देशहरूसँग पनि छलफल गरिनेछ। सम्पूर्ण प्रक्रिया अन्तर्राष्ट्रिय कानून र हर्मुज जलडमरूको तटीय देशहरूको सार्वभौम अधिकार अनुसार हुनेछ।"

हर्मुजको जलडमरूमाथि नियन्त्रणको मुद्दा शान्ति वार्तामा सबैभन्दा ठूलो बाधा मध्ये एक रहेको छ।

इरानले पनि यस जलमार्गबाट ​​गुज्रने जहाजहरूबाट शुल्क असुल्ने कुरा पनि गरेको छ, तर अमेरिका र खाडी देशहरूले यो प्रस्तावलाई अस्वीकार गरेका छन्, किनभने उनीहरूको निर्यातको ठूलो हिस्सा यसै समुद्री मार्गबाट ​​हुन्छ।

हालै इराकको राजधानी बगदादको भ्रमणको क्रममा इरानी विदेशमन्त्री अब्बास अराघचीले भने, "आगामी ३० दिनसम्म, होर्मुज जलडमरू पूर्ण इरानी निगरानी र व्यवस्थापनमा रहनेछ। सबै अवरोधहरू हटेपछि, यस जलमार्गको पूर्ण क्षमता पुनर्स्थापित हुनेछ। हामी यस दिशामा काम गरिरहेका छौं।"

उनले भने, "यो जिम्मेवारी इस्लामिक गणतन्त्र इरानको हो। यस विषयमा अन्य कुनै पनि पक्ष वा देशको कुनै भूमिका छैन।"

उनले थपे, "सम्झौतापत्रमा यो कुरा एकदमै स्पष्ट छ। यदि कुनै देशले हस्तक्षेप गर्छ वा एकपक्षीय कारबाही गर्छ भने, यसले स्थितिलाई अझ खराब बनाउनेछ र होर्मुज जलडमरू पुनस् खोल्नमा थप ढिलाइ गर्नेछ।"

दुवै देशबाट एकअर्कामाथि आक्रमण
यद्यपि, दुई हप्ताभन्दा कम समय अघि लागू भएको युद्धविराम पछिल्ला दिनहरूमा दुवै पक्षबाट भएका नयाँ आक्रमणका कारण खतरामा परेको छ।

बिहीबार इरानबाट प्रहार गरिएको क्षेप्यास्त्र होर्मुजको जलडमरूमा एउटा कार्गो जहाजमा ठोक्किएपछि तनाव फेरि बढेको छ।

त्यसपछि अमेरिकाले इरान विरुद्ध श्रृंखलाबद्ध हवाई आक्रमणको बदला लियो। अमेरिकी केन्द्रीय कमाण्ड (सेन्टकम) ले यी आक्रमणहरू व्यावसायिक ढुवानी विरुद्ध निरन्तर आक्रामक कार्यहरूको प्रतिक्रियामा भएको बताएको छ।

शनिबार, इरानले कुवेत र बहराइनमा रहेका अमेरिकी सैन्य अड्डाहरूमा आक्रमण गरेर बदला लियो।

अमेरिकाले यी कुनै पनि आक्रमणले आफ्नो लक्ष्य हासिल गर्न सकेन र कुनै जनधनको क्षति नभएको बताएको छ।

हर्मुज जलडमरू विश्वव्यापी तेल र ग्यास आपूर्तिको लागि एक महत्त्वपूर्ण समुद्री मार्ग हो। फेब्रुअरीको अन्त्यमा अमेरिका र इजरायलले इरानमाथि आक्रमण शुरू गरेपछि तेहरानले प्रभावकारी रूपमा जलमार्ग बन्द गरेको थियो।

शुक्रबार, अमेरिकाले इजरायल र लेबनानबीचको स्थायी शान्तिको मार्ग प्रशस्त गर्ने उद्देश्यले गरिएको रूपरेखा सम्झौतामा हस्ताक्षरका लागि मध्यस्थकर्ताको भूमिका पनि खेलेको थियो।

यद्यपि, दक्षिणी लेबनानमा इजरायली सेना र इरान समर्थित हिजबुल्लाहबीच जारी लडाईंका कारण यो युद्धविरामलाई धेरै पटक धम्की दिइएको छ।

लेबनानको हिजबुल्लाह संगठनका प्रमुखले सम्झौतालाई अस्वीकार गरेका छन् र बेरुत सरकारले लेबनानको सार्वभौमसत्तालाई कमजोर बनाएको आरोप लगाएको छ।

सम्झौतामा हस्ताक्षर भएको दुई दिनपछि, इजरायली सेनाले दक्षिणी लेबनानमा हिजबुल्लाहले प्रयोग गर्ने लगभग २०० मिटर लामो शुरूङमा प्रहार गरेको बताएको छ।

इजरायली सेनाले त्यो शुरूङमा ठूलो संख्यामा हतियार राखिएको दाबी गरेको छ।

इजरायली प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतान्याहू र रक्षामन्त्री इजरायल काट्जको संयुक्त विज्ञप्ति अनुसार अमेरिकालाई यो आक्रमण हुनुभन्दा पहिले नै जानकारी गराइएको थियो।

इरानले लेबनानमा युद्धविरामको अन्त्य हुन आवश्यक रहेको र त्यसका लागि वृहत युद्धविराम सम्झौता हुनुपर्ने बताएको छ।

–बीबीसी हिन्दीबाट